Kənd təsərrüfatı təbiətdən ən çox asılı olan iqtisadi fəaliyyət sahələrindən biridir. 

Fermer il boyu torpağa, toxuma, gübrəyə, suvarmaya və əməyə investisiya qoysa da, bir neçə dəqiqə davam edən təbii hadisə bütün zəhməti puça çıxara bilər. Bu baxımdan kənd təsərrüfatında ən təhlükəli və ən böyük maliyyə itkilərinə səbəb olan risklərdən biri dolu yağmasıdır.

Mütəxəssislərin müşahidələri göstərir ki, tarix boyu əkinçilik təsərrüfatlarına ən böyük zərər vuran təbiət hadisələrindən biri məhz doludur. 

Dolu yalnız məhsulu məhv etmir, həm də bitkilərin inkişafını dayandırır, onların xəstəliklərə qarşı müqavimətini zəiflədir və fermerlərin gəlirlərini ciddi şəkildə azaldır.

Dolu niyə bu qədər təhlükəlidir?

Dolu yağması zamanı buz hissəcikləri yüksək sürətlə yerə düşərək əkin sahələrinə, bağlara və tingliklərə ciddi zərər vurur. Taxıl sahələrində sünbüllər qırılır, tərəvəz və bostan bitkiləri yararsız hala düşür, meyvə ağaclarının budaqları sınır, məhsullar yerə tökülür.

Dolu vurmasının ən təhlükəli nəticələrindən biri də bitkilərin fiziki zədələnməsi nəticəsində yeni xəstəliklərin yaranmasıdır. Bitkinin qabığında və gövdəsində yaranan çatlar göbələk və digər xəstəliklərin inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Nəticədə ilk baxışdan xilas olmuş görünən məhsul sonradan tamamilə sıradan çıxa bilir.

Bəzi hallarda dolu yağması nəticəsində məhsulun 70-100 faizi itirilir. Bu isə fermer üçün təkcə məhsul itkisi deyil, həm də il ərzində qoyulan bütün investisiyanın boşa çıxması deməkdir.

Dolunun proqnozlaşdırılması niyə çətindir?

Meteoroloji texnologiyalar sürətlə inkişaf etsə də, dolu hələ də ən çətin proqnozlaşdırılan hava hadisələrindən biri hesab edilir. Mütəxəssislər müəyyən bölgədə dolu ehtimalını müəyyən edə bilsələr də, hansı kəndə, hansı sahəyə və hansı intensivliklə dolu düşəcəyini dəqiq müəyyən etmək çox çətindir.

Ən vacib məqamlardan biri isə odur ki, dolunun qarşısını almaq faktiki olaraq mümkün deyil. Fermer təbii hadisəyə müdaxilə edə bilmir. Bu səbəbdən müasir dünyada dolu riskindən qorunmağın ən effektiv vasitələrindən biri aqrar sığorta hesab olunur.

Dünyada dolunun vurduğu milyonlarla dollarlıq zərər

Dolu riskinin miqyasını anlamaq üçün dünya təcrübəsinə nəzər salmaq kifayətdir.2010-cu ildə Kanadanın Alberta vilayətində yağan güclü dolu təxminən 90 min hektar əkin sahəsini məhv edib. Hadisə nəticəsində kənd təsərrüfatına dəyən zərər 18,5 milyon dollar təşkil edib.

2013-cü ildə ABŞ-ın Montana ştatında baş verən dolu yağışı hadisəsi kənd təsərrüfatına 14 milyon dollar zərər vurub. Bu, həmin ştatda doludan sığorta proqramı üzrə son 98 ildə qeydə alınmış ən böyük ödəniş hadisələrindən biri olub.

2015-ci ildə isə Avstraliyada baş verən güclü dolu yağışları nəticəsində kənd təsərrüfatına 250 milyon dollar həcmində zərər dəyib. Təkcə ərzaq bitkiləri deyil, həm də böyük pambıq sahələri məhv olub.

Bu faktlar göstərir ki, dolu yalnız ayrı-ayrı fermerlərin deyil, bütövlükdə ölkələrin aqrar iqtisadiyyatı üçün ciddi təhlükə yaradır.

Azərbaycanda fermerlər doludan necə qorunurlar?

Azərbaycanda tətbiq olunan dövlət dəstəkli aqrar sığorta mexanizmi fermerlərə dolu riskindən qorunmaq imkanı yaradır. Dövlət sığorta haqqının əhəmiyyətli hissəsini subsidiya etdiyi üçün fermerlər nisbətən kiçik vəsait ödəməklə böyük maliyyə təminatı əldə edə bilirlər.

Məsələn, orta hesabla 1200 manatlıq taxıl məhsulu verən 1 hektar sahənin dolu və digər risklərdən sığortalanması ölkənin əksər bölgələrində fermerə cəmi 6-12 manata başa gəlir. Sığorta hadisəsi baş verdikdə zərərin 90 faizi kompensasiya edilir. Yalnız 10 faizlik azadolma məbləği fermerin üzərində qalır.

Bu mexanizm fermerin bütün gəlirini itirməsinin qarşısını alır və ona növbəti mövsüm üçün fəaliyyətini davam etdirmək imkanı verir.

Dolunun korladığı meyvələr üçün xüsusi sığorta

Dolu hər zaman məhsulu tam məhv etmir. Bəzən meyvə ağaclarında məhsul qalır, lakin qabıq zədələndiyinə görə məhsul bazarda əvvəlki qiymətinə satılmır.

Xüsusilə portağal, limon və naringi kimi sitrus meyvələrində əmtəə görünüşü qiymətin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dolu nəticəsində meyvənin səthində yaranan zədələr məhsulun bazar dəyərini kəskin şəkildə azaldır.

Bu risk də aqrar sığorta çərçivəsində təminat altına alınır. Fermer məhsulunun əmtəə görünüşünü itirməsi nəticəsində yaranan qiymət fərqinə görə kompensasiya ala bilir.

Məsələn, ümumi dəyəri 25 min manat olan portağal bağı üçün belə sığortanın haqqı təxminən 260 manat təşkil edir. Dövlət bunun yarısını ödədiyindən fermer cəmi 130 manat xərc çəkir.

Əgər dolu nəticəsində portağalın bazar qiyməti kiloqramına görə 1 manatdan 50 qəpiyə düşərsə, ümumi qiymət itkisi 12 500 manat təşkil edir. Bu halda fermer həmin zərərin 90 faizi həcmində, yəni 11 250 manat sığorta ödənişi ala bilər.

Bu mexanizm xüsusilə ixrac yönümlü təsərrüfatlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki xarici bazarlarda məhsulun görünüşü və keyfiyyəti əsas satış meyarlarından biridir.

Azərbaycanda doluya görə ilk aqrar sığorta ödənişi

Aqrar Sığorta Fondunun bitkiçilik üzrə ilk sığorta ödənişi də məhz dolu hadisəsi ilə bağlı olub.İsmayıllı rayonunun Mücü-Həftəran kəndində fəaliyyət göstərən fermer özünün 2 hektarlıq üzüm bağını sığortalayıb. Ümumi sığorta haqqı 260 manat təşkil etsə də, dövlət dəstəyi sayəsində fermer yalnız 130 manat ödəyib.

Fermer 4200 manat məbləğində sığorta təminatı əldə edib. Sonradan əraziyə yağan dolu nəticəsində üzüm sahəsindəki məhsul tamamilə məhv olub.

Sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq, 10 faizlik azadolma məbləği çıxıldıqdan sonra fermerə 3780 manat sığorta ödənişi verilib və dəyən zərər kompensasiya olunub.

Bu hadisə aqrar sığortanın fermerlərin maliyyə təhlükəsizliyində nə qədər mühüm rol oynadığını əyani şəkildə nümayiş etdirib.

Sığorta hadisəsi baş verərsə fermer nə etməlidir?

Fermerlər üçün ən vacib məsələlərdən biri hadisə baş verdikdən sonra düzgün prosedurlara əməl etməkdir.

Sığorta hadisəsi baş verdiyi zaman bu barədə 24 saat ərzində vasitəçi aqrar sığortaçıya, idarəedici quruma və qanunvericiliyə uyğun olaraq aidiyyəti dövlət orqanlarına məlumat verilməlidir.

Bundan sonra zərərin qiymətləndirilməsi üçün müstəqil ekspert cəlb edilir. Ekspert hadisə yerində araşdırma aparır, fotoşəkillər çəkir, zərərin miqyasını müəyyənləşdirir və rəy hazırlayır.

Təqdim olunan ekspert rəyi və digər sənədlər əsasında sığorta ödənişinin verilməsi və ya imtina olunması barədə qərar qəbul edilir.

Müstəqil ekspert kimdir?

Müstəqil ekspert sığorta risklərini və dəyən zərərləri qiymətləndirən, həmçinin sığorta hadisələrinin araşdırılmasını həyata keçirən peşəkar fiziki şəxsdir.
Onun əsas vəzifəsi hadisəyə obyektiv qiymət vermək, zərərin həqiqi miqdarını müəyyən etmək və tərəflər arasında şəffaflığın təmin olunmasına kömək etməkdir.

Nəticə etibarı ilə müasir kənd təsərrüfatında risklərin idarə olunması məhsul yetişdirmək qədər vacibdir. Dolu kimi təbiət hadisələrinin qarşısını almaq mümkün olmasa da, onların yaratdığı maliyyə itkilərini minimuma endirmək mümkündür.

Dünya təcrübəsi və Azərbaycandakı real nümunələr göstərir ki, aqrar sığorta fermerlərin gəlirlərinin qorunmasında, təsərrüfatların dayanıqlığının təmin edilməsində və kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynayır.

Kiçik sığorta haqqı müqabilində böyük təminat əldə etmək imkanı fermerlərə həm təbii fəlakətlərdən qorunmağa, həm də gələcəyə daha inamla baxmağa şərait yaradır. 

Dolu bir neçə dəqiqəyə məhsulu məhv edə bilər, lakin vaxtında bağlanmış aqrar sığorta fermerin bir illik zəhmətinin və gəlirinin tamamilə itirilməsinin qarşısını ala bilər.

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə hazırlanmışdır.

Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər. 

"Cebheinfo.az"