Son illərdə həyatımızda çox sürətli bir dəyişiklik baş verib.

Belə ki, insanlar əvvəlkindən daha çox informasiya qəbul edir, daha çox video izləyir və daha çox bildiriş alır. Amma eyni zamanda, diqqət müddətimiz qısalır, tez darıxırıq və bir işə uzun müddət fokuslanmaq çətinləşir. Bu dəyişikliklərin arxasında duran əsas anlayışlardan biri dopamin iqtisadiyyatıdır.

“Cebheinfo.az”-ın araşdırmasına görə, dopamin (insan bədənində təbii yaranan kimyəvi maddədir) beynimizdə olan və motivasiya, istək və mükafat hissi ilə bağlı işləyən bir neyrotransmitterdir. 

İnsan hər hansı maraqlı xəbər aldıqda, sosial şəbəkədə bəyənmə gördükdə və ya yeni bir şey öyrəndikdə dopamin ifraz olunur. Amma burada vacib bir məqam var: dopamin bizi sadəcə xoşbəxt etmir, o, daha çox “yenidən axtarmağa” və “daha çox stimul tapmağa” sövq edir.

Məhz bu mexanizm müasir rəqəmsal platformaların əsasına çevrilib. “TikTok”, “Instagram”, “YouTube” kimi tətbiqlər istifadəçinin beynində bu sistemi aktiv saxlamaq üçün xüsusi şəkildə dizayn edilib.

Qısa videolar, sürətli keçidlər, sonsuz scroll sistemi və bildirişlər beynə davamlı kiçik mükafatlar verir. Bu isə insanı platformada daha uzun müddət saxlayır.

Beləliklə, bu gün internet platformaları sadəcə əyləncə vasitəsi deyil, eyni zamanda diqqət üzərində qurulan bir iqtisadi sistemdir. Əvvəllər iqtisadiyyatın mərkəzində pul dayanırdısa, indi ən dəyərli resurs insan diqqətidir.

Böyük şirkətlər istifadəçinin vaxtını artırmaq və diqqətini saxlamaq üçün algoritmlərdən istifadə edir və bu diqqət daha sonra reklam gəlirinə çevrilir.

Bu prosesin nəticəsində insan davranışında da dəyişikliklər yaranır. Beyin tez və asan mükafata öyrəşdiyi üçün uzun və dərin düşünmə tələb edən işlər daha çətin görünməyə başlayır.
 
İnsanlar daha tez darıxır, eyni anda bir neçə işi yarımçıq edir və daim yeni stimul axtarırlar. Bu vəziyyət bəzi mütəxəssislər tərəfindən “rəqəmsal asılılıq” kimi də izah olunur.

Ən maraqlı tərəf isə budur ki, insan əylənmək və rahatlamaq üçün telefondan istifadə etsə də, çox vaxt nəticədə daha yorğun və diqqətsiz olur. Çünki beyin fasiləsiz məlumat və stimul qəbul etdikdə dincələ bilmir.

Gələcəkdə bu vəziyyət iki istiqamətdə inkişaf edə bilər. Ya insanlar öz rəqəmsal vərdişlərini daha çox idarə etməyi öyrənəcək, ya da diqqət uğrunda yarış daha da güclənəcək və platformalar daha da “cəlbedici” hala gələcək.

Nəticə olaraq, dopamin iqtisadiyyatı yalnız texnologiya məsələsi deyil, bu həm də insanın öz diqqətini necə idarə etməsi ilə bağlı bir problemdir. Artıq ən vacib bacarıqlardan biri pul qazanmaq yox, diqqəti qorumaq və onu düzgün idarə etmək olur.

Aişə Abdulova
“Cebheinfo.az”